TOPL - szkolenie podstawowe

Po powołaniu Terenowej Obrony Przeciwlotniczej, w grudniu 1951, należało przygotować i wprowadzić w życie odpowiedni program szkoleń. Na początek konieczne było przeszkolenie samych instruktorów, którzy następnie szkolić mieli kadry TOPL i ludność cywilną. W roku 1953 Liga Przyjaciół Żołnierza (która od początku aktywnie włączyła się w propagowanie zagadnień TOPL), wydała prezentowany w tym wpisie podręcznik do szkolenia podstawowego z zakresu TOPL.

 

 

Wewnątrz podręcznika znajduje się informacja, że jest to wydanie drugie, uzupełnione, z uwzględnieniem dotychczasowych doświadczeń szkoleniowych. Oznacza to, że wcześniej, w roku 1952 musiał istnieć inny, starszy podręcznik, który jednak jak się szybko okazało był niewystarczający. Ponadto, znajdziemy wewnątrz informację, że podręcznik przeznaczony jest dla instruktorów społecznych, jako pomoc w prowadzeniu szkoleń podstawowych z zakresu TOPL. Program takiego szkolenia obejmował 30 godzin w tym 18 godzin wykładów, 3 godziny seminariów i 9 godzin ćwiczeń.

 

Poszczególne rozdziały podręcznika stanowią tematy kolejnych zajęć podczas kursu. Sam kurs powinien być zorganizowany następująco:

• Zagrożenia lotnicze, rola i zadania współczesnego lotnictwa, środki rażenia stosowane w lotnictwie itp. - 2 godziny wykładu
• Organizacja i zadania grupy samoobrony - 2 godziny wykładu
• Środki zapalające w działaniach wojennych - 1 godzina wykładu
• Organizacja i zadania obrony przeciwpożarowej bloku domów - 1 godzina wykładu
• Środki i sposoby gaszenia pożarów powstałych w czasie napadów powietrznych - 1 godzina wykładu
• Podstawowe wiadomości o środkach napadu chemicznego - 1 godzina wykładu
• Organizacja i zadania obrony przeciwchemicznej - 1 godzina wykładu
• Zwalczanie środków trujących - 1 godzina wykładu
• Maska przeciwgazowa i jej użycie - 1 godzina wykładu
• Pomieszczenia ochronne TOPL - 2 godziny wykładu
• Sposób użycia podręcznych środków i sprzętu przeciwpożarowego przy likwidacji ognisk pożaru od bomb zapalających - 1 godzina wykładu i 2 godziny seminarium
• Sposoby ratowania zasypanych gruzami i likwidacji uszkodzeń urządzeń technicznych - 1 godzina wykładu
• Podstawowe wiadomości o budowie ciała ludzkiego - 1 godzina wykładu
• Zranienia i sposoby tamowania krwawień - 1 godzina wykładu i 1 godzina ćwiczeń
• Opatrywanie ran - 2 godziny ćwiczeń
• Pierwsza pomoc sanitarna i przenoszenie rannych - 3 godziny ćwiczeń
• Pierwsza pomoc sanitarna w strefie skażonej środkami trującymi - 1 godzina ćwiczeń
• Podstawowe wiadomości o obronie przeciwchemicznej - 1godzina wykładu i 1 godzina seminarium
• Sposób nakładania maski przeciwgazowej, poruszania się w niej, zdejmowania, przechowywania i konserwacji - 1 godzina ćwiczeń
  

 

Autorzy książki zalecali, aby przy zajęciach poświęconych ochronie przeciwpożarowej uczestniczył instruktor ze Straży Pożarnej, zaś podczas zajęć poświęconych pierwszej pomocy instruktor PCK. Uwagę zwraca fakt, że nigdzie nie poświęcono miejsca zagadnieniom związanym z bronią jądrową. Z czasem jednak i to uległo zmianie a ochrona przed tym rodzajem uzbrojenia stała się jednym z podstawowych zadań TOPL. Publikacja jest za to dość obszernie ilustrowana, co z pewnością pomagało w prowadzeniu szkolenia.

Cekaemowo-moździeżowy komplet odkarzający PM-DK

Cekaemowo-moździeżowy komplet odkażający wz. PM-DK. Zestaw powstał, jak wskazuje nazwa, z myślą o odkażaniu sprzętu wojskowego, zwłaszcza broni zespołowej - ciężkich karabinów maszynowych oraz moździerzy. Jednak na pewno znalazł też inne zastosowania, gdyż wszedł na wyposażenie Powszechnej Samoobrony. Wymienia go między innymi "Katalog sprzętu Powszechnej Samoobrony" wydany w roku 1971.

 

 

Jak widać na zdjęciu powyżej, cały zestaw mieści się w metalowej puszce z paskiem na ramię, oraz paskiem biodrowym. Na pewno zwiększało to wygodę przenoszenia zestawu, zwłaszcza, że jak widać na zdjęciu poniżej, puszka jest wyprofilowana tak, aby mniej uwierała podczas noszenia.

 

W skład zestawu wchodzą: dwa duże metalowe pojemniki (jeden z czerwoną nakrętką, drugi z czarną), mały drewniany pojemnik, pędzel oraz metalowy skrobak. Pędzel został tak skonstruowany, że jego dolną, szerszą część można jak nakrętkę przykręcić do dużych metalowych pojemników.

 

Tak zestaw prezentuje się spakowany w dedykowaną puszkę.

 

Na wieczku puszki umieszczono instrukcję objaśniającą, jak obchodzić się z zestawem.

 

 

Jak widać na poniższym, archiwalnym zdjęciu (pochodzącym ze zbiorów NAC) w zestawie powinna się jeszcze znaleźć szmatka oraz prawdopodobnie komplet zapasowych uszczelek do pojemników. 

 

Na kolejnej fotografii (także ze zbiorów NAC) widać z kolei zestaw podczas praktycznego wykorzystania zgodnie z przeznaczaniem - do odkażania ciężkiego karabinu maszynowego SG-43, przez żołnierzy w trakcie ćwiczeń wojskowych w latach 50-tych XX w.

 

Oznaki Powszechnej Samoobrony

6 grudnia 1969 roku, zarządzeniem Ministerstwa Obrony Narodowej wprowadzono oznaki dla członków formacji Powszechnej Samoobrony. Jak wyglądały te oznaki zobaczyć można w broszurce "Przepisy w sprawie oznak dla członków Oddziałów Samoobrony" z 1970 roku. Wydrukowano też plakaty - plansze edukacyjne o tej tematyce.

 

 

Powyżej zobaczyć można wspomniany plakat, znajdujący się w mojej kolekcji. Jak widać, patki PS miały dwa kolory - niebieski dla ZOS i zielony dla TOS. Ponadto na każdej naszywce umieszczano stosowny skrót. Poniżej, w okręgu znajdował się symbol służby. Na planszy widocznych jest 10 wyróżnionych służb:

• rozpoznania, 
• łączności i alarmowania
  
• medyczno-sanitarna
  
• przeciwpożarowa
  
• porządkowo-ochronna
  
• schronowa
  
• ratownictwa technicznego
  
• odkażania i dezaktywacji
  
• opieki społecznej 
• weterynaryjna
  

Ponadto symbol orzełka oznaczał komendę oddziału. Istniał też jeszcze jeden symbol, nie ujęty w przepisać, o czym w dalszej części wpisu. Pod symbolem służby umieszczano oznakę funkcji: 

• brak stopnia - szeregowy członek
• jedna belka - szeregowy członek ze stażem co najmniej 5 lat
• dwie belki - dowódca sekcji, posterunku lub punktu
• trzy belki - zastępca dowódcy drużyny
• cztery belki - dowódca drużyny
• krokiew - pomocnik dowódcy plutonu
• dwie krokwie - dowódca plutonu
• gwiazdka - zastępca szefa służby/szef służby lub instruktor w przypadku komendy oddziału
• dwie gwiazdki - zastępca komendanta oddziału/szef sztabu oddziału (tylko w komendzie oddziału)
• trzy gwiazdki - komendant oddziału (tylko w komendzie oddziału)
• cztery gwiazdki - osoba której bezpośrednio podlega oddział (tylko w komendzie oddziału), stopień ten w ZOS oznaczał dyrektora zakładu, w TOS zaś np. burmistrza czyli szefa jednostki administracyjnej której podlegał dany TOS.
  

Poniżej prezentuję mój zbiór oznak ZOS i TOS

 

Pośród patek ZOS ciekawostką są widoczne w pierwszym rzędzie, dwie naszywki nieujęte w przepisach z roku 1969. Są to oznaki powstałe w latach 1966-69, czyli po powstaniu PS, ale przed nadaniem oficjalnych oznak. Niektóre zakłady zamawiały takie naszywki dla swoich ZOSów. Pierwsza z tych naszywek pochodzi z nieznanych zakładów chemicznych, druga zaś z fabryki "Rafako" w Kuźni Raciborskiej. Ciekawy jest też ostatni, najniższy rząd. Widnieje tam symbol służby nie ujęty w przepisach z roku 1969, reszta patki jest zaś w 100% zgodna z normami. Prawdopodobnie są to oznaki służby propagandowo-informacyjnej, nie wiadomo jednak kiedy dokładnie zostały wprowadzone, ani jakim przepisem.

 

 

Jak widać, patek TOS posiadam znacznie mniej. Wiąże się to z faktem, że formacje terenowe zazwyczaj były gorzej umundurowane i wyposażone od zakładowych. Nic więc dziwnego, że powstało mniej patek przeznaczonych dla tych oddziałów.

I na koniec ciekawostka. Artykuł z "Przeglądu Powszechnej Samoobrony" z roku 1969, pokazujący jak mogły wyglądać oznaki PS.

 

Opaski TOPL

Jakiś czas temu, w poście na temat historii Obrony Cywilnej w PRL-u pisałem, że Terenowa Obrona Przeciwlotnicza nie była formacją umundurowaną. Jedynym wyznacznikiem członków TOPL były opaski. Wpis można przeczytać tutaj: [link]. A samym wspomnianym opaskom poświęcony będzie ten wpis.

 

Wszystkie opaski wykonane są z gumowatego tworzywa sztucznego, mają taki sam kształt i zapinane są na metalową klamerkę. Poszczególne kolory oznaczały przynależność do poszczególnych służb/specjalizacji TOPL. I tak:

• Biała opaska z czerwonym krzyżem - służba medyczno-sanitarna
• Biała opaska ze skrótem TOPL - służba ratownictwa technicznego/budowlanego
• Czerwona opaska ze skrótem TOPL - służba przeciwpożarowa
• Zielona opaska ze skrótem TOPL - służba schronowa
• Niebieska opaska ze skrótem TOPL - służba porządkowo-ochronna
• Żółta opaska ze skrótem TOPL - służba chemiczna/rozpoznania skażeń/odkażania i dezaktywacji

Poniżej zdjęcie z "Przeglądu TOPL" z roku 1964, przedstawiające szefów służb TOPL, podczas ćwiczeń w jednym z zakładów przemysłowych. Choć fotografia jest czarno-biała wyraźnie widoczne są opaski w różnych kolorach.

 

Radziecki IPP-51 (ИПП-51)

Na blogu prezentowałem już kilka Indywidualnych Pakietów Przeciwchemicznych (IPP). Najpopularniejszy w Polsce IPP-51M prezentowałem w tym wpisie: [link]. Pozostałe: współczesny polski IPP-95 [link], oraz radziecki IPP-8 [link]. Pierwowzorem polskich pakietów IPP-51M był radziecki pakiet IPP-51 (ИПП-51), które prezentuję w tym wpisie.

 

Jak widać, radziecki oryginał zamknięty jest w bakelitowym, a nie plastikowym etui. Z pieczątki wynika, że egzemplarz ten pochodzi z roku 1965. Zestaw zawiera:

• Jedno naczynie o pojemności 40 cm³ z 15% roztworem krezolanu sodu w 95% etanolu. Substancja ta służy do neutralizacji środków takich jak np. Sarin.

• Jedno duże naczynie o pojemności około 80 cm³ z 82% etanolem, oraz szklaną ampułką wewnątrz. Ampułka zawiera sproszkowaną monochloraminę B oraz chlorek cynku. Ta substancja pomaga w przypadku środków takich jak np. Iperyt.

• 4 małe fiolki z substancjami mającymi łagodzić skutki działania niektórych gazów bojowych, nie wiem jednak jaką substancję dokładnie tu zastosowano.

• 4 gaziki bawełniane.

Pakiet powinien wystarczyć do odkażenia około 0,5m² powierzchni skóry. Poniżej zawartość pakietu według rysunku instruktażowego z czasów ZSRR.

 

 

Oraz radziecka plansza edukacyjna przedstawiająca pakiet oraz objaśniająca, jak się nim posługiwać:

 

Oznaczanie terenu skażonego

Jak pokazano na filmie "TOPL w czasie wojny i pokoju" z roku 1959, który prezentowałem na blogu jakiś czas temu [link], w przypadku ataku bronią masowego rażenia, na miejsce w pierwszej kolejności powinny być wysyłane jednostki rozpoznania skażeń. Ich zadaniem jest ocenić z jakim typem skażenia mamy do czynienia, oraz wyznaczyć obszar i stopień skażenia. Tak, by przybywające w następnej kolejności jednostki ratownicze - przeciwpożarowe, ratownictwa technicznego, ratownictwa medycznego itp. mogły działać bezpiecznie. Dlatego konieczne jest wyznaczenie granic obszarów skażonych, także po to, by ostrzec o niebezpieczeństwie wszystkich, którzy nieświadomi zagrożenia mogliby wejść na teren skażony.

Granice takich obszarów można zaznaczyć przy pomocy różnorakich oznaczeń. W poniższym wpisie zaprezentowane zostanę profesjonalne chorągiewki i tablice, używane przede wszystkim przez jednostki wojsk chemicznych Ludowego Wojska Polskiego. Na początek trójkątna tablica, malowana na sklejce. Znak ma formę odwróconego żółtego trójkąta z czerwoną obwódką i napisami: "początek skażenia" po jednej i "koniec skażenia" po drugiej stronie.

Tablice takie umieszczane były najczęściej przy drogach wjazdowych/wyjazdowych z obszaru skażonego. Mocowano je na specjalnym maszcie/stelażu, którego niestety nie posiadam. Do oświetlenia tablicy w nocy służyła specjalna lampka, mocowana na tym samym stelażu co tablica. Lampkę taką widać poniżej.

Do oznaczania granic obszaru skażonego w terenie, np. na polach, łąkach czy w lesie, służyły chorągiewki. Można je łączyć, tak by umieścić jedną nad drugą, są dzięki temu widoczne z większej odległości, lub wśród wysokiej trawy.

Ponieważ podstawowym rodzajem skażenia jakiego się obawiano było skażenie radioaktywne, na chorągiewkach umieszczone specjalne kieszonki na dawkomierze DP-70. Przyjętą przez nie dawkę promieniowania można odczytać dzięki kolorymetrowi PK-56. Prezentowałem go na blogu jakiś czas temu i przy tej okazji pisałem też o samych dawkomierza DP-70. Wpis ten można zobaczyć tutaj: [link]. Natomiast osobny wpis, dedykowanym samym dawkomierzom DP-70 też pojawi się na blogu za jakiś czas.

Opaski Obrony Cywilnej / ZOS

W tym poście prezentuję spory komplet opasek używanych przez zakładową formację Obrony Cywilnej, zakładów chemicznych "Oświęcim" w Oświęcimiu. Trzeba zaznaczyć, że nie są to oficjalne oznaki OC. Najprawdopodobniej zostały wykonane samodzielnie przez członków grupy samoobrony wspomnianych zakładów. Tym bardziej warto im się przyjrzeć! Wszystkie opaski uszyto z identycznych fragmentów tego samego, białego materiału (za wyjątkiem ostatniej). Z bliska widać też wykonane ołówkiem szkice poszczególnych symboli.

Opaski zdają się pochodzić z lat 1973-83, czyli po przeformowaniu Powszechnej Samoobrony na Obronę Cywilną, ale przed nadaniem tej nowej formacji oficjalnych oznak. Świadczy o tym wczesne logo OC widoczne na pierwszej opasce u góry, po lewej. Okrąg przypominający oko, w źrenicy którego znajduje się dom w kolorach biało czerwonych i grupka ludzi. Dookoła zaś napis "Obrona Cywilna". Takie samo logo widoczne jest na naszywce prezentowanej we wpisie na temat oznak OC. Do przeczytania tutaj: [link]. Druga opaska w najwyższym rzędzie jest cała żółta, co utrudnia jej identyfikację.

Poniżej, z lewej strony znajduje się okrąg z literą "Z" i stylizowanymi literami "ch" - symbolem chemii, który często pojawia się na przedmiotach związanych z Obroną Cywilną przemysłu chemicznego. Na kolejnej opasce widoczna jest litera "i" w okręgu, mocno przypomina symbol "informacji".

W trzecim rzędzie widoczne są dwie, bardzo podobne opaski. W obu znajduje się zarys domu w okręgu z czterema strzałkami.Widać jednak, że opaski nieco się różnią, między innymi w jednej z nich umieszczono kilka sylwetek ludzkich (bardzo przypomina to środkowy fragment loga OC z pierwszej opaski). Podobny symbol pojawił się po roku 1983 jako oznaczenie służby porządkowo-ochronnej OC, przykłady naszywek z takim symbolem prezentowałem tutaj: [link]. Problem w tym, że przed rokiem '83 oznaki służby porządkowo-ochronnej wyglądał zgoła inaczej i przypominał symbol straży przemysłowej. Poprzednie logo tej służby (dwa skrzyżowane karabiny nad połówką koła zębatego) prezentowałem tutaj: [link].

Kolejne trzy opaski są bardzo podobne, zawierają litery "P", "E" oraz "S" w okręgach z dwoma strzałkami. Niestety nie mam pojęcia co mogły oznaczać te symbole. Następna opaska jest natomiast ciekawa, umieszczono na niej schematyczny rysunek autobusu w kole. Czyżby była to oznaka kogoś odpowiedzialnego za transport i/lub ewakuację?

I na końcu, dwie ostatnie opaski. Pierwsza z nich jest łatwa w identyfikacji. Czerwony krzyż bez wątpienia oznacza członka służby medyczno-sanitarnej. Natomiast ostatnia opaska nieco się wyróżnia, jest ciut większa od pozostałych. Umieszczono na niej napis "Kierownik sektoru IV".

Zaświadczenia TOPL

Dzisiejszy wpis poświęcony będzie dwóm dokumentom - zaświadczeniom odbycia kursu z zakresu obrony przeciwlotniczej i przeciwatomowej.

Pierwszy dokument pochodzi z roku 1960 a wystawiła go komenda miejska TOPL w Bydgoszczy. Jak widać jest on dość prosty, na kartce nieco większej niż format A5, w tle znajdują się stylizowane litery TOPL.

Drugi dokument prezentuje się bardziej okazale. Pochodzi z roku 1953, a wystawiła go Liga Przyjaciół Żołnierza, która w początkowym okresie mocno przyczyniła się do powstawania i rozwoju TOPL. W górnej części dyplomu umieszczono logo LPŻ, zaś w dolnej litery TOPL w ozdobnym kole. Warto zwrócić uwagę na pieczątkę z napisem "Zarząd Wojewódzki Stalinogród".

Ćwiczenia TOS w Unisławiu

Zespół archiwalnych zdjęć przedstawiających ćwiczenia Terenowego Oddziału Samoobrony w Unisałwiu. Fotografie wykonano w latach 1970-72. Zdjęcia przechowywane są w Gminnej Bibliotece Publicznej w Unisławiu, a dostępne są online pod tym linkiem: [link].

Na pierwszych kilku zdjęciach widzimy służbę medyczno-sanitarną. Sanitariuszki są zuniformizowane, ale nie są to przepisowe mundury Powszechnej Samoobrony. Na ramionach widać opaski z czerwonym krzyżem.

Widać wyraźnie, że sanitariuszki noszą torby z maskami przeciwgazowymi oraz apteczki.

Na wszystkich zdjęciach widzimy sześć sanitariuszek, ale tylko jedne nosze. Jest to swego rodzaju ciekawostka, gdyż sekcja noszowa wg. przepisów składała się z czterech osób.

Na kolejnych zdjęciach widoczni są członkowie służby odkażania i dezaktywacji. Widzimy dwuczęściowe kombinezony pogumowane oraz maski przeciwgazowe.

Maski przeciwgazowe to najprawdopodobniej SzM-41. Natomiast dozymetrysta po prawej wyposażony jest jak się wydaje w przyrząd DP-66M.

Na poniższej fotografii widać grupę członków służby odkażania i dezaktywacji w kombinezonach i maskach, u jednej osoby widzimy rentgenometr D-08. Z prawej strony stoi zaś członek PS w berecie, widać torbę z maską przeciwgazową.

Tutaj grupa członków TOS działa w warunkach symulowanego pożaru, widzimy stertę płonących opon na pierwszym planie. Osoba po lewej zatyka w ziemi chorągiewkę, oznaczającą zapewne skażenie, natomiast dwóch pozostałych pcha wózkowy przyrząd odkażający WDP-2.

 Na kolejnych dwóch zdjęciach ta sama grupa z WDP-2.

Na poniższej fotografii zapewne służba ratownictwa technicznego pracuje z wykorzystaniem ciężkiego sprzętu.

Zbiórka członków TOS, prawdopodobnie po zakończonych ćwiczeniach. Widzimy członków TOS ustawionych grupami, część ubrana jest w mundury PS, część w kombinezony przeciwchemiczne, dalej widać też służbę p.poż w charakterystycznych strażackich kaskach.

IPP 95

Na moim blogu prezentowałem już kilka typów Indywidualnych Pakietów Przeciwchemicznych. Standardowy Polski i Radziecki IPP w pojemniku z tworzywa (wpis dostępny tutaj: [link]), oraz nietypowy, radziecki IPP-8 w szklanej buteleczce (do przeczytania tutaj: [link]).

W Polsce, już po  zakończeniu zimnej wojny, w roku 1995 wprowadzono do użycia nowy typ indywidualnych pakietów przeciwchemicznych: IPP-95.

Pakiet ten z zewnątrz nie rożni się aż tak bardzo od swego poprzednika IPP-51. Plastikowe etui ma podobny kształt, uszczelnione zamknięcie wykonane jest z taśmy izolacyjnej. Wewnątrz znajdują się następujące elementy:

- tubka z 90 g maści ochronno-odkażającej

- trzy woreczki zawierające około 25 g absorbentu krzemianowego

- 6 gazików z gazy bawełnianej